ARMENIAN REVOLTS - THE ZEYTUN REVOLT - 1895 ZEYTUN İSYANI

THE ZEYTUN REVOLT

The most important revolt of the Hinchaks took place in Zeytun in 1895. It was informed that some of the foreign Armenians were active in the Arekin village and the government persecuted these people. It was understood that the activists, who were sent by the Hinchak Committee, were called Agasi, Hraçya, Abah, Nisan, Melek, Garbet; and they were the Hinçak propagandists. At that time centre of the committee was in London and the leader was Nazarbeg. The activists told the Zeytun inhabitants to arm and attack the Turkish people, the military forces around and the important towns; and that the necessary arms and money were being sent by the committee, adding that, the British fleet would arrive in Mersin and Iskenderun, as soon as the operation begins.

On 16 September, 1895 an Armenian committee, which comprised of 100 persons, including the rebels of Zeytun, Partogomios, Vartabet and the representatives of the village, met in Karanlik Dere (Dark Stream) and arrived at a decision concerning how to start the rebellion.

Upon these decisions revolts started everywhere, telegraph wires were cut, two thousand armed and four thousand unarmed inhabitants of Zeytun started the attacks. The rebels, who surrounded the barracks and the government office, took prisoner the district Governor, 50 officers, 600 soldiers and commanders. Later, the women from Zeytun killed the prisoners. The commander Remzi Pasha demanded to get reinforcement. Ethem Pasha came instead; but he had to demand for new reinforcement.

The rebels were equipped with modern weapons. The soldiers situated in Goksun attacked the rebels and they forced them to take shelter in Zeytun. The soldiers surrounded Zeytun; and just as they were wining the fight, the consuls in Istanbul proposed the government to be the act as mediator for the Armenians in Zeytun. The palace accepted this proposal and stopped the operations. The ambassadors appointed their consuls to Aleppo for the negotiations. On 1 January 1896, six official consuls entered Zeytun and they concluded peace with rebels of Zeytun on 28 January (1).

The rebels surrendered with the peace conditions, which were the submission of the weapons, that they fought with; amnesty general; the expropriation of the five members of the committee; and the exemption from the past taxes, reduction of the public tax; and the revolt ended.

The Hinchak gangs, who initiated the revolt, left Zeytun under the protection of the British Embassy and they departed from Mersin to Marseilles on 12 March.

With the Zeytun revolt the activity of the Hinchak Party in Turkey came to an end. The party was of the opinion that due to the activities it would attract the attention of Europe and would provide the independence for the Armenians. Because of that reason it murdered a great number of Armenians. But it could not obtain any result.(2)

REFERENCE
1. Uras, Esat, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Istanbul, 1987,pp.491-496
2. Gürün, Kamuran, Ermeni Dosyasi, TTK Basimevi, Ankara,1983,pp.160-161)

1895 ZEYTUN İSYANI

Zeytun'da Hınçaklıların çıkardığı en önemli isyan, 1895 temmuzunda gerçekleşmiştir. Zeytun yakınındaki Arekin köyünde birkaç yabancı Ermeni'nin faaliyette bulundukları haber alınmış, bu sahışlar hükümet tarafından takip ettirilmişlerdir. Bunların, merkezi Londra'da bulunan Nazarbeg'in reisi bulunduğu Hınçak komitesinden isyan çıkarmak için gönderilen Agasi, Hraçya, Abah, Nışan, Melek, Garbet adlarındaki Hınçak propagandacıları olduğu anlaşılmıştır. Kendileri Zeytunlulara, silahlanmalarını, etraftaki Türklere, asker kuvvetlerine, önemli kasabalara saldırmalarını söyleyerek gereken silah ve paranın komite tarafından gönderilmekte olduğunu, hareket başlar başlamaz İngiliz filosunun da Mersin ve İskenderun'a geleceğini bildirmişlerdir.

16 Eylül 1895'de Zeytun isyancılarının, Partogomios Vartabet'in, köy temsilcilerinin de içinde bulundukları 100 kişilik bir Ermeni heyeti Karanlık Dere'de toplanarak isyanın çıkarılma şeklini kararlaştırmışlardır.

Bu karar üzerine her tarafta birden isyanlar başlamış, telgraf telleri kesilmiş, iki bini silahsız, dört bini silahlı Zeytunlu saldırılara başlamıştır. Kışla ve hükümet konağını saran isyancılar, Kaymakam, 50 subay, 600 er ve kumandanları esir etmişlerdir. Esirler sonradan Zeytun kadınları tarafından öldürülmüşlerdir. Kumandan Remzi Paşa hücum için kuvvet istemiş, yerine Ethem Paşa gelmiş, ancak o da yeni kuvvet istemek zorunda kalmıştır.

Asiler, modern silahlar kuşanmışlardır. Göksün'de bulunan askerler sonradan hücuma geçmişler ve asileri Zeytun'a sığınmaya zorlamışlardır. Zeytun askerler tarafından kuşatılmış, ancak tam sonuç alınacağı sırada İstanbul'daki elçiler, Zeytun Ermenileri hakkında hükümete arabuluculuk teklifinde bulunmuşlardır. Saray, bu teklifi kabul etmiş ve harekat durdurulmuştur. Elçiler, Halep'teki konsoloslarını müzakereye memur etmişlerdir. Altı devlet konsolosu 1 Ocak 1896'da Zeytun'a girmiş ve 28 Ocak'ta Zeytun asileriyle barış yapılmıştır(1).

Barış şartları, savaştıkları silahların teslimi, genel af, beş komitecinin yurt dışına çıkarılması, geçmiş vergilerin affı, miri verginin azaltılması şartları ile asiler teslim olmuşlar ve isyan sona ermiştir.

İhtilali çıkaran Hınçak komitacıları, İngiliz Konsolosluğu himayesinde 13 Şubat'ta Zeytun'dan ayrılıp, Mersin'den 12 Mart'ta Marsilya'ya hareket etmişlerdir.

Zeytun isyanı ile Hınçak Partisinin Türkiye'deki aktif çalışması fiilen sona ermiştir. Parti, yapacağı hareketlerle Avrupa'nın ilgisin çekip Ermenilere bağımsızlık temin edeceğini düşünmüş ve bu sebeple de büyük yekunlara varan Ermenilerin kanına girmiş, fakat bir şey elde edememiştir(2).

KAYNAK
(1) Uras, Esat-; Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul 1987, s. 491-496
(2) Gürün, Kamuran-; Ermeni Dosyası, TTK Basımevi, Ankara 1983, s. 160-161)