he Erzurum revolt occurred on 20 June 1890. Samih Pasha, the Governor of the time, and the other relevant persons were informed that the Armenians brought weapons and ammunition and they hid those in Sansaryan school and churches. In that year, during July the gendarme and the police wanted to search the church thoroughly; but since the Armenians were informed of this attempt in advance they made the necessary arrangements and prepared to resist. Upon the first command the Armenian committee members shot on the soldiers and killed one officer and two soldiers, who came to the incident area. The Church could be searched at the end of the operation, in which a policeman was killed.
An Armenian, who witnessed the incident in person explains to a newspaper published in America, called Hayrenik in Armenian in 1927 on of the anniversary of the Erzurum incident:
“The founder of the Sanasaryan School died in 1890. In order that this person might rest in peace the ceremony was made and we mourned. The government was informed that there was an arm atelier in the school. The Armenian Catholic priests were thought to be the informers. Before the search a man called "Köpek Bogos" (Dog Bogos), who was the member of “defender citizens” informed that the school would be searched in two hours. The national history books and registers and the things that could attract attention at first sight were removed immediately. At the end of the search nothing could be found. The Armenians were crying out that “the entrance of the Turks into the church is filthy and dirty.” Later on, the men of Gergesyan, who was one of the founding members of “Defender Citizens Association” and who was killed by the decision of the Tashnak Committee Erzurum headquarter, started provoking the people. The shops were closed. The ceremonies were forbidden and the bells were not allowed to ring. The Armenians were dominating the situation. In this occasion, the rebels were yelling “the Armenians are free for three days, we will protect this freedom with arms.” They wanted the government to decrease the taxes, abolish the military cost, burn the churches, the holiness of which was violated and to reconstruct them and materialise the article 61.
They stayed in the cemetery, the church and the court of the school for three-four days. The Armenian notables, who were the dispersion of the Armenians were beaten. The order of the Government, which said that people should be interested in their own matters only, was not obeyed. The committee members were going to some regions and were encouraging the people. Meanwhile, the brother of Gergesyan shot and killed two soldiers. A short fight between the two sides took place for two hours. In the following day, the consuls visited the city. More than 100 people died and about 200-300 people were injured. Aslanyan, the physician, who gave reports to the consuls on behalf of the Armenians, escaped from the city because he was wanted by the government.
While these incidents were taking place, a foreign wind, the wind of north was blowing. As a consequence of the protest by the Armenians, the Russian consul, Tevet, visited the Governor and he said, “If such rebellious people were in Russia, they would be smoothed” and to the Armenians, he said “To live under such a barabarian rule like Turkey is not worthy.”
REFERENCE:
Uras, Esat, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Istanbul, 1987, pp. 458-459
ERZURUM OLAYI
Erzurum isyanı, 20 Haziran 1890'da çıkarılmıştır. O zaman Vali bulunan Samih Paşa'ya ve diğer bazı ilgililere, Ermenilerin Rusya'dan silah ve cephane getirdikleri ve bunları Sanasaryan okulunda, kiliselerde sakladıkları haber verilmiştir. O yıl Temmuz ayı içinde, zaptiye ve polislerle kilise, araştırılmak istenmiş, ancak Ermeniler daha önce bu teşebbüsten haberli oldukları için gereken tertibatı almış ve karşı koymaya hazırlanmışlardır. İlk emir üzerine komiteci Ermeniler, olay yerine gelen askerler üzerine ateş ederek bir subay ve iki eri yere sermişlerdir. Ayrıca bir de polisin öldüğü operasyon sonucunda Kilise aranabilmiştir.
Olayı bizzat gören bir Ermeni, Amerika'da çıkan ve Ermenice yayınlanan Hayrenik gazetesinde 1927 yılında Erzurum olayının yıldönümü dolayısıyla yazılan bir yazıda şunları anlatmaktadır:
"Sanasaryan okulu kurucusu, 1890'da öldü. Kendisinin ruhunun istirahatı için ayin yapıldı, yas tutuldu. Hükümete, okulda bir silah atölyesi olduğu haber verilmiştir. Haber verenlerin Ermeni Katolik papazları olduğu sanılıyordu. Aramadan önce, "müdafi vatandaşlar" teşkilatın mensup Köpek Bogos adında biri, iki saate kadar okulun aranacağını haber verdi. Derhal; milli tarih kitapları, defterler, ilk bakışta ilgi çekecek şeyler ortadan kaldırıldı. Arama sonun ele bir şey geçmedi. Ermeniler, "Türklerin kiliseye girmesi, pislik, murdarlıktır" diye bağrıştılar. Daha sonra, Taşnaksutyun komitesi Erzurum merkezi kararıyla öldürülen ve müdafi vatandaşlar cemiyetinin kurucularından olan Gergesyan'ın adamları, halk arasında kışkırtmalara başladılar. Dükkanlar kapandı. Kiliselerde ayinler yasaklandı, çanlar çaldırılmadı. Duruma Ermeniler hakim bulunuyorlardı. Bu fırsattan istifade ederek isyancılar, "Ermeniler üç gündür hürdürler, bu hürriyetlerini silahla koruyacağız" diye bağırıyorlar ve hükümetin vergileri hafifletmesini, askeri bedelin kalkmasını, kutsallığı bozulmuş olan kilisenin yakılıp tekrar yapılmasını, 61. Maddenin uygulanmasını istiyorlardı.
Üç-dört gün, mezarlıkta, kilisede, okul avlusunda kaldılar. Ermenilerin dağılmaları için çalışan Ermeni iler gelenlerine dayak atıldı. Hükümetin, herkesin işi gücü ile meşgul olması hakkındaki emri dinlenmedi. Komite mensupları yer yer dolaşarak halka cesaret veriyorlardı. Bu sırada Gergesyan'ın kardeşi ateş ederek iki eri öldürdü. İki taraf arasında, iki saatlik bir çarpışma oldu. Ertesi günü konsoloslar şehri gezdiler. İki taraftan 100'den fazla ölü, 200 -300 kadar da yaralı vardı. Konsoloslara Ermeniler adına rapor vermiş olan doktor Aslanyan, hükümetçe takip olunduğu için şehirden kaçtı.
Bu olaylar içinde bir yabancı rüzgarı, kuzeyin soğuk yelleri esiyordu. Ermenilerin gösterileri dolayısıyla Rus konsolsu Tevet'in, Valiyi ziyaret ederek, "Böyle asi bir halkı, Rusya'da olsa mutlaka kırarlar, deyişi ve aynı zamanda Ermeni marhasasına da, Türkiye gibi vahşi bir hükümetin idaresi altında yaşamak değmez" demiştir."
KAYNAK:
Uras, Esat-; Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul 1987, s. 458-459
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder